Bakı 
Yaxın Şərqdə gərginlik hər keçən gün daha mürəkkəb xarakter alır. Son günlər baş verən hadisələr göstərir ki, region artıq təkcə ABŞ-İran qarşıdurmasının deyil, paralel şəkildə enerji təhlükəsizliyi, nüvə rəqabəti və yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdığı bir mərhələyə daxil olub.
ABŞ-nin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarını davam etdirməsi, Tehranın buna cavab olaraq bölgədəki ABŞ müttəfiqlərinə qarşı hücumlarını genişləndirməsi və Hörmüz boğazı ətrafında artan risklər qlobal bazarlara da birbaşa təsir göstərir. Son məlumatlara görə, ABŞ ardıcıl hava zərbələrini davam etdirir, İran isə İordaniya, Bəhreyn və Küveyt istiqamətində cavab hücumlarını genişləndirir.
Hazırda ən ciddi narahatlıq doğuran məsələ Hörmüz boğazında yaranan vəziyyətdir. Dünya neftinin mühüm hissəsinin daşındığı bu marşrut ətrafında hərbi risklərin artması enerji bazarlarını yenidən təzyiq altında saxlayır. Paralel olaraq, Yəməndə husilərin Səudiyyə Ərəbistanına qarşı dəniz blokadası elan etməsi böhranın artıq təkcə Hörmüzlə məhdudlaşmadığını göstərir. Beləliklə, həm Hörmüz boğazı, həm də Qırmızı dəniz xətti eyni vaxtda risk altına düşür ki, bu da beynəlxalq ticarət və enerji təchizatında yeni qeyri-müəyyənlik yaradır.
Bütün bunların fonunda Vaşinqtonun Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağlı qəbul etdiyi yeni qərar xüsusi diqqət çəkir. Donald Tramp administrasiyasının Riyadla 30 illik nüvə əməkdaşlığı sazişini təsdiqləməsi regionun gələcək təhlükəsizlik balansına təsir göstərə biləcək addım kimi qiymətləndirilir. Razılaşma Səudiyyə Ərəbistanının mülki nüvə proqramını inkişaf etdirməsinə və perspektivdə uranın zənginləşdirilməsi imkanlarının yaradılmasına yol aça bilər. Bu isə uzun illər İranın nüvə proqramı ətrafında aparılan müzakirələr fonunda Yaxın Şərqdə yeni nüvə rəqabətinin başlanması ehtimalını gündəmə gətirir.
Digər tərəfdən, ABŞ bu addımla yalnız enerji əməkdaşlığını genişləndirməyə çalışmır. Vaşinqton eyni zamanda Səudiyyə Ərəbistanını öz təhlükəsizlik strategiyasının əsas dayaqlarından biri kimi möhkəmləndirmək niyyətini nümayiş etdirir. Bu yanaşma həm İranın təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa, həm də Çin və Rusiyanın bölgədə artan geosiyasi fəallığına qarşı balans yaratmağa hesablanıb. Başqa sözlə, söhbət təkcə nüvə enerjisindən deyil, Yaxın Şərqdə yeni qüvvələr nisbətinin formalaşdırılmasından gedir.
Maraqlıdır ki, hərbi əməliyyatların intensivləşməsinə baxmayaraq, diplomatik kanallar tam bağlanmayıb. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Vaşinqtonun böhranın siyasi yolla həllinə hazır olduğunu bəyan edib. Müxtəlif vasitəçilər vasitəsilə atəşkəs və danışıqlar təşəbbüsləri müzakirə olunsa da, davam edən qarşılıqlı zərbələr göstərir ki, yaxın perspektivdə hərbi eskalasiyanın dayanacağına dair ciddi əlamətlər hələ görünmür.
Mövcud proseslər onu göstərir ki, Yaxın Şərq artıq yalnız İran-ABŞ qarşıdurmasının yaşandığı məkan deyil. Region enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi, nüvə texnologiyaları uğrunda rəqabət, yeni hərbi ittifaqlar və böyük güclərin geosiyasi mübarizəsinin kəsişdiyi əsas mərkəzə çevrilməkdədir. Bu səbəbdən qarşıdakı dövrdə regionda baş verəcək hər bir qərar və ya hərbi hadisə yalnız Yaxın Şərqin deyil, qlobal təhlükəsizlik və dünya iqtisadiyyatının gələcək istiqamətlərini də müəyyənləşdirəcək.
Alim Nəsirov
