Bakı 
Danimarkanın son illərdə ilk dəfə çağırışçı əsgərləri Qrenlandiyaya göndərməsi adi hərbi təlimdən daha böyük siyasi məna daşıyır.
Bu addım ABŞ Prezidenti Donald Trampın Qrenlandiyanın Amerika üçün strateji əhəmiyyət daşıdığı və ABŞ tərəfindən əldə edilməsinin zəruri olduğu barədə mövqeyindən sonra atılıb. Kopenhagen və Qrenlandiya rəhbərliyi adanın satılması ehtimalını rədd etsələr də, Vaşinqtonla problemin diplomatik yolla həllinə yönəlmiş danışıqlar davam edir. Danimarka eyni zamanda Arktikadakı müdafiə imkanlarını gücləndirmək üçün milyardlarla dollar ayıracağını və bölgədə daha davamlı hərbi mövcudluq yaradacağını bildirir.
Çağırışçıların Qrenlandiyaya yerləşdirilməsi buna görə həm xarici qüvvələrə, həm də Danimarka cəmiyyətinə ünvanlanmış suverenlik mesajıdır. Kopenhagen göstərməyə çalışır ki, Qrenlandiyanın təhlükəsizliyini təmin etmək məsuliyyətindən geri çəkilmir və adanın gələcəyi ilə bağlı qərarların kənardan verilməsini qəbul etməyəcək.
Qrenlandiyanın əhəmiyyəti ilk növbədə onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Ada Şimali Amerika ilə Avropa arasındakı hava və dəniz yollarına, eləcə də Arktikaya giriş imkanlarına nəzarət baxımından olduqca əlverişli ərazidə yerləşir. ABŞ-nin burada erkən xəbərdarlıq və kosmik müşahidə imkanlarına malik hərbi infrastrukturu Şimali Amerikaya yönələ biləcək raketlərin izlənməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İqlim dəyişməsi nəticəsində Arktika buzlarının əriməsi yeni dəniz marşrutlarının və enerji ehtiyatlarının istismarını daha real edir. Qrenlandiyanın nadir torpaq elementləri və digər strateji minerallarla zəngin olması adanı yaşıl texnologiyalar, süni intellekt və müdafiə sənayesi üçün də mühüm mövqeyə gətirir. Buna görə Qrenlandiya ətrafındakı mübarizə yalnız ərazi məsələsi deyil, gələcək ticarət yollarına, təhlükəsizlik sistemlərinə və texnoloji istehsal zəncirlərinə nəzarət uğrunda rəqabətdir.
Məsələnin ən həssas tərəfi gərginliyin rəqib dövlətlər arasında deyil, NATO daxilində yaranmasıdır. ABŞ və Danimarka alyansın qurucu üzvləri olsalar da, Vaşinqtonun Qrenlandiyanın əldə edilməsi barədə israrlı mövqeyi müttəfiqlik münasibətlərində suverenlik problemini ortaya çıxarır. Tramp administrasiyası məsələyə milli təhlükəsizlik prizmasından yanaşaraq Danimarkanın uzun illər Arktikanın müdafiəsinə kifayət qədər sərmayə qoymadığını bildirir. Kopenhagen isə müdafiə boşluqlarının aradan qaldırılmasının ərazi üzərində mülkiyyət məsələsinə çevrilə bilməyəcəyini göstərməyə çalışır. Vaşinqtonun sərt ritorikası Danimarkanı hərbi xərcləri artırmağa vadar etsə də, bu təzyiq Avropa ölkələrində ABŞ-nin müttəfiqlərin təhlükəsizliyindən siyasi və iqtisadi güzəştlər əldə etmək üçün istifadə etdiyi qənaətini gücləndirə bilər. Belə yanaşma davam edərsə, Qrenlandiya NATO-nun şimal sərhədini möhkəmləndirən deyil, alyans daxilində qarşılıqlı etimadı zəiflədən məsələyə çevrilə bilər.
Arktikadakı vəziyyəti yalnız ABŞ–Danimarka münasibətləri ilə məhdudlaşdırmaq da düzgün olmazdı. Rusiya regionda ən geniş sahil xəttinə, böyük hərbi infrastruktura və Şimal dəniz yoluna nəzarət imkanlarına malikdir. Moskva NATO-nun Arktikadakı fəallığının artmasını öz təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid kimi təqdim edir və bölgədə qarşıdurma riskinin yüksəldiyini bildirir. Çin isə Arktika dövləti olmasa da, özünü regionun yaxın tərəfdaşı kimi göstərir, elmi ekspedisiyalar, mineral layihələri və Rusiya ilə əməkdaşlıq vasitəsilə burada uzunmüddətli mövqe qazanmağa çalışır. ABŞ Qrenlandiyanın limanlarına, hava məkanına və strateji resurslarına Çin şirkətlərinin çıxışını gələcək təhlükəsizlik riski hesab edir. Beləliklə, adanın ətrafında formalaşan rəqabət ABŞ–Rusiya hərbi qarşıdurması ilə ABŞ–Çin iqtisadi və texnoloji mübarizəsinin kəsişdiyi yeni geosiyasi xətt yaradır.
Danimarka hərbçilərinin və çağırışçıların Qrenlandiyaya göndərilməsi mövcud mərhələdə genişmiqyaslı hərbiləşmədən daha çox siyasi çəkindirmə vasitəsidir. Məhdud sayda əsgər böyük dövlətlərin hərbi imkanları qarşısında həlledici qüvvə deyil, lakin ərazidə daimi dövlət mövcudluğunu nümayiş etdirir. Eyni zamanda, Arktika şəraitində döyüş, müşahidə və xilasetmə qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsi Danimarkanın NATO qarşısındakı öhdəliklərini daha ciddi yerinə yetirdiyini göstərir. Alyansın yeni Arktika missiyası çərçivəsində fəaliyyətin genişləndirilməsi Rusiya və Çinə kollektiv müdafiə mesajı verməklə yanaşı, ABŞ-nin Danimarkaya yönəltdiyi tənqidləri də zəiflədə bilər. Lakin hərbi patrulların, təlimlərin və müşahidə sistemlərinin qarşılıqlı şəkildə artırılması səhv hesablamalar və lokal insidentlər riskini yüksəldəcək. Arktikanın uzun müddət əməkdaşlıq və aşağı gərginlik məkanı kimi qorunmuş statusu bu proses nəticəsində tədricən yeni silahlanma yarışına çevrilə bilər.
Böhranın gələcək istiqaməti Qrenlandiya xalqının mövqeyindən də ciddi şəkildə asılı olacaq. Ada geniş muxtariyyətə malikdir və onun siyasi qüvvələri daha böyük müstəqillik istəsələr də, Danimarkadan ABŞ-yə ötürülmək ideyasını qəbul etmirlər. Buna görə Vaşinqton və Kopenhagen arasında Qrenlandiyanın iştirakı olmadan əldə edilən hər hansı razılaşma legitimlik problemi ilə üzləşəcək. Ən real ssenari adanın satılması deyil, ABŞ-nin hərbi çıxış imkanlarının genişləndirilməsi, birgə infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və strateji minerallara sərmayələrin artırılmasıdır. Danimarkanın hərbi mövcudluğu gücləndirməsi də gələcək danışıqlarda onun mövqeyini möhkəmləndirmək məqsədi daşıyır. Nəticədə Qrenlandiya məsələsi Arktikada kimin daha çox əraziyə sahib olmasından çox, regionun təhlükəsizlik qaydalarını, iqtisadi resurslarını və yeni nəqliyyat yollarını hansı gücün müəyyənləşdirəcəyi uğrunda mübarizənin əsas göstəricisinə çevrilir.
Züriyə Qarayeva
