Bakı 
Yaxın Şərqdə hazırkı siyasi mənzərənin əsas xüsusiyyəti hərbi qarşıdurmalarla diplomatik təşəbbüslərin eyni vaxtda davam etməsidir.
ABŞ bir tərəfdən İranla müharibəni dayandıracaq razılaşma əldə etməyə və Hörmüz boğazında gəmiçiliyi bərpa etməyə çalışır, digər tərəfdən isə bölgədəki hərbi mövcudluğunu qoruyur. İran isə danışıqlardan tamamilə imtina etməsə də, təhlükəsizlik və kompensasiya tələblərini sərtləşdirərək vaxt qazanmağa çalışır. Hörmüz boğazının tam sabitləşməməsi enerji bazarlarına da təsir göstərir: neft və qaz təchizatındakı fasilələr bəzi ölkələri alternativ enerji mənbələrinə yönəldib. Bu baxımdan, boğaz artıq yalnız İran-ABŞ qarşıdurmasının deyil, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının əsas təzyiq nöqtələrindən birinə çevrilib.
Gərginliyin yeni istiqamətlərindən biri İranla Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında yaranıb. Əbu-Dabi İran tərəfindən buraxıldığını bildirdiyi ballistik raketlərdən sonra Tehranla ticarət və maliyyə münasibətlərini dayandırmaq qərarı verib, İran isə ittihamları rədd edib. Bu hadisə Körfəz ölkələrinin son illərdə İranla münasibətləri normallaşdırmaq siyasətinin nə qədər kövrək olduğunu göstərir. BƏƏ açıq müharibəyə qoşulmaq istəməsə də, ABŞ və İsraillə təhlükəsizlik əməkdaşlığını gücləndirməsi Tehran tərəfindən potensial təhlükə kimi qiymətləndirilir. Qarşılıqlı ittihamlar davam edərsə, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Oman da İranla münasibətlərində daha ehtiyatlı mövqe tutmağa məcbur qala bilər. Beləliklə, İran böhranı tədricən Körfəz daxilində yeni təhlükəsizlik bloklaşması yarada bilər.
Qəzzada isə siyasi razılaşma ilə real vəziyyət arasındakı uçurum dərinləşir. ABŞ nümayəndəsi Cared Kuşnerin İsrail, Misir və HƏMAS nümayəndələri ilə apardığı danışıqlar hələlik nəticə verməyib; əsas mübahisə silahsızlanma və İsrail qüvvələrinin çıxarılmasının hansı ardıcıllıqla həyata keçirilməsi üzərindədir. İsrail HƏMAS tam tərksilah edilmədən geri çəkilməyəcəyini bildirir, HƏMAS isə əvvəlcə atəşkəs və İsrail ordusunun çıxmasını tələb edir. Kuşnerin Netanyahu ilə görüşündən bir gün sonra Qəzza şəhərindəki kafeyə endirilən zərbə nəticəsində azı altı nəfərin öldürülməsi prosesin nə qədər həssas olduğunu yenidən göstərdi. Hər bir yeni hücum tərəflərin bir-birinə etimadını azaldır və ABŞ planının kağız üzərində qalması ehtimalını artırır.
İsrailin Suriya ərazisindəki Əbu əl-Duhur aviabazasına zərbə endirməsi isə regional böhrana Türkiyə-İsrail qarşıdurması ölçüsü əlavə edib. İsrail həmin bazada Türkiyə hərbçilərinin yerləşə biləcəyini təhlükə kimi təqdim edir, Ankara isə bu arqumenti əsassız sayaraq Netanyahunu Suriyada sabitliyi pozmaqda və ekspansionist siyasət yürütməkdə günahlandırır. Türkiyə Suriyanın yeni hakimiyyəti ilə hərbi təlim, təhlükəsizlik və dövlət quruculuğu sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır. İsrail isə Suriyada Türkiyənin güclənməsini İranın təsirinin azalmasından sonra yaranan boşluğun başqa regional dövlət tərəfindən doldurulması kimi görür. ABŞ-nin İsrail, Türkiyə və Suriya arasında xüsusi rabitə və qarşıdurmanın qarşısını alan mexanizm yaratmaq təşəbbüsü də təsadüfi deyil. Vaşinqton anlayır ki, yanlış hesablanmış növbəti zərbə iki mühüm tərəfdaşı birbaşa hərbi qarşıdurmaya sürükləyə bilər.
Suriyadakı proseslərin digər mühüm tərəfi Bəşər Əsəd dövrünün siyasi və hərbi irsi ilə hesablaşmanın başlanmasıdır. Livan hakimiyyətinin müharibə cinayətlərində ittiham olunan keçmiş suriyalı general Adel İssanı Dəməşqə təhvil verməyə hazırlaşması bu baxımdan mühüm presedentdir. Bu, Əsəd hakimiyyətinin devrilməsindən sonra yüksək rütbəli hərbçinin Livandan Suriyaya ilk ekstradisiyası kimi təqdim olunur. Yeni Suriya rəhbərliyi belə addımlarla həm legitimliyini gücləndirməyə, həm də əvvəlki rejimin məsul şəxslərini cəzalandırmağa çalışır. Lakin proses hüquqi çərçivədən çıxaraq siyasi intiqama çevrilərsə, yeni qarşıdurmalar və məzhəb gərginliyi yarada bilər. Buna görə də Suriyanın gələcəyi yalnız xarici qüvvələrin ölkədəki mövqeyindən deyil, keçmişlə hesablaşmanın nə dərəcədə şəffaf və ədalətli aparılmasından asılı olacaq.
Ümumilikdə, Yaxın Şərqdə hazırda vahid müharibədən deyil, bir-birinə bağlı böhranlar zəncirindən danışmaq daha düzgündür. Qəzzadakı uğursuzluq İsrailin regional davranışını sərtləşdirir, İsrailin Suriyadakı fəaliyyəti Türkiyə ilə münasibətləri gərginləşdirir, İran-ABŞ qarşıdurması isə Körfəz ölkələrini seçim qarşısında qoyur. Diplomatik mexanizmlər mövcuddur, lakin onların heç biri tərəflərin təhlükəsizliklə bağlı əsas qorxularını tam aradan qaldırmır. ABŞ regionda başlıca vasitəçi olaraq qalsa da, Vaşinqtonun eyni zamanda İsrailin əsas hərbi tərəfdaşı olması onun neytral vasitəçi kimi qəbul edilməsini çətinləşdirir. Buna görə yaxın dövrdə geniş və davamlı sülhdən daha çox, lokal atəşkəslər, müvəqqəti razılaşmalar və qarşıdurmaların idarə olunması cəhdlərini görəcəyik. Əsas təhlükə isə bu lokal böhranlardan birinin nəzarətdən çıxaraq Türkiyə, İran, İsrail və Körfəz dövlətlərini əhatə edən daha geniş regional müharibəyə çevrilməsidir.
Alim Nəsirov
