Bakı 
ABŞ Konqresində qüvvələr nisbətinin dəyişməsi “907-ci düzəliş”in taleyinə təsir göstərə bilər. Lakin məsələni yalnız “Respublikaçılar”ın və ya “Demokratlar”ın qələbəsi ilə izah etmək düzgün olmazdı.
Düzəlişin birdəfəlik ləğvi üçün ayrıca qanunvericilik təşəbbüsünün hər iki palatada qəbul edilməsi və prezident tərəfindən imzalanması tələb olunur. Buna görə də Nümayəndələr Palatasında respublikaçıların üstünlük qazanması özlüyündə məhdudiyyətin avtomatik aradan qalxması demək deyil. Senatdakı qüvvələr nisbəti, müvafiq komitələrin rəhbərliyi və qanun layihəsinin səsvermə gündəliyinə çıxarılması da həlledici əhəmiyyət daşıyacaq. Yəni 2026-cı il aralıq seçkiləri yeni siyasi imkan yarada bilər, amma həmin imkan yalnız ardıcıl qanunvericilik işi aparılarsa real nəticəyə çevriləcək.
Burada iki fərqli mexanizmi bir-birindən ayırmaq lazımdır: prezidentin tətbiqi müvəqqəti dayandırması və Konqresin düzəlişi tamamilə ləğv etməsi. Ağ Ev milli təhlükəsizlik maraqlarını əsas gətirərək Azərbaycana münasibətdə azadolma müddətini uzada bilər, ancaq bu halda “907-ci düzəliş” hüquqi baxımdan qüvvədə qalmağa davam edir. Hər yeni administrasiya mövcud siyasəti yenidən nəzərdən keçirə və azadolmanı uzatmamaq qərarı verə bilər. Bakı üçün daha etibarlı nəticə illik qərarlardan asılılığın aradan qaldırılması, yəni düzəlişin qanunvericilikdən çıxarılmasıdır. Məhz buna görə məsələ təkcə hazırkı ABŞ administrasiyası ilə münasibətlər deyil, uzunmüddətli və dəyişməz hüquqi təminat baxımından qiymətləndirilməlidir.
“Respublikaçılar”ın Konqresdə mövqelərini qoruması və ya gücləndirməsi ləğv təşəbbüsünün irəliləməsi üçün müəyyən üstünlük yarada bilər. Tramp administrasiyası Azərbaycanı enerji təhlükəsizliyi, Orta Dəhliz, Mərkəzi Asiyaya çıxış və İran ətrafındakı regional balans baxımından faydalı tərəfdaş kimi qiymətləndirirsə, respublikaçı qanunvericilərə siyasi dəstək göstərə bilər. Anna Paulina Lunanın təqdim etdiyi təşəbbüsə başqa konqresmenlərin qoşulması mövzunun artıq yalnız Azərbaycan tərəfinin tələbi kimi deyil, ABŞ-nin regional maraqları kontekstində də müzakirə edildiyini göstərir. Bununla belə, respublikaçıların hamısının xarici siyasət məsələlərində eyni mövqedə olmadığı da nəzərə alınmalıdır. Ləğv üçün Ağ Evin dəstəyi ilə yanaşı, Konqres daxilində davamlı və mümkün qədər ikipartiyalı koalisiyanın yaradılmasına ehtiyac var.
“Demokratlar”ın palatalardan birində çoxluq əldə etməsi isə prosesi çətinləşdirə və ya xeyli ləngidə bilər. Belə vəziyyətdə Ermənistanı dəstəkləyən konqresmenlər insan hüquqları, hərbi yardım və regional təhlükəsizlik mövzularını önə çəkərək qanun layihəsinin komitədən keçməsinə mane ola bilərlər. Lakin “Demokratlar”ın üstünlüyü prezidentin azadolma səlahiyyətini avtomatik aradan qaldırmayacaq. Qanunda müvafiq dəyişiklik edilmədiyi müddətdə Tramp administrasiyası tətbiqin dayandırılmasını davam etdirə bilər. Beləliklə, “Demokratlar”ın qələbəsi “907-ci düzəliş”in tam ləğvini təxirə sala bilər, amma ABŞ-Azərbaycan əməkdaşlığının bütün istiqamətlərini dayandırmaq gücündə olmaya bilər.
Düzəlişin gələcəyi Cənubi Qafqazdakı siyasi vəziyyətdən də ciddi şəkildə asılı olacaq. Azərbaycan və Ermənistan arasında yekun sülh sazişinin imzalanması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və nəqliyyat əlaqələrinin açılması “907-ci düzəliş”in ilkin əsaslandırmasını daha da zəiflədə bilər. Münaqişənin başa çatdığı və tərəflərin əməkdaşlıq mərhələsinə keçdiyi şəraitdə otuz ildən artıq əvvəl qəbul edilmiş məhdudiyyətin saxlanılması ABŞ-nin yeni regional siyasəti ilə ziddiyyət təşkil edər. Digər tərəfdən, sülh prosesində yeni gərginliyin yaranması və ya hərbi insidentlərin baş verməsi ləğvə qarşı çıxan dairələrə əlavə arqument verə bilər. Buna görə Bakı üçün diplomatik nəticələr yalnız regiondakı sabitlik baxımından deyil, Vaşinqtondakı siyasi müzakirələrə təsir etmək baxımından da əhəmiyyətlidir.
Nəticədə aralıq seçkiləri “907-ci düzəliş”in aqibətini təkbaşına müəyyən etməyəcək, lakin onun ləğvi üçün siyasi fürsət pəncərəsini ya genişləndirəcək, ya da daraldacaq. “Respublikaçı”lar hər iki palatada yetərli üstünlük qazansalar və Ağ Ev təşəbbüsü prioritet məsələ kimi irəli sürsə, düzəlişin tam ləğvi əvvəlki illərlə müqayisədə daha real görünə bilər. Konqres bölünmüş vəziyyətdə qalarsa, ən mümkün ssenari prezident azadolmasının hər il yenilənməsi və hüquqi qeyri-müəyyənliyin davam etməsidir. Bakı üçün əsas məqsəd məsələni partiyalararası mübarizədən çıxararaq enerji, terrorla mübarizə, nəqliyyat və regional sülh kimi ABŞ-nin uzunmüddətli maraqları ilə əlaqələndirmək olmalıdır. “907-ci düzəliş” yalnız respublikaçıların dəstəklədiyi təşəbbüs kimi qalarsa, hakimiyyət dəyişiklikləri zamanı yenidən siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilə bilər; ikipartiyalı yanaşma formalaşarsa, onun birdəfəlik ləğvinə daha dayanıqlı zəmin yaranar.
Züriyə Qarayeva
